W lesie nieopodal wsi Grzybnica, dwadzieścia kilometrów na południe od Koszalina, rozciąga się jedno z najbardziej tajemniczych stanowisk archeologicznych w Polsce. Kamienne Kręgi to cmentarzysko sprzed niemal dwóch tysięcy lat, gdzie Goci i Gepidzi grzebali swoich zmarłych i zwoływali wiece plemienne. Pięć kamiennych kręgów, dziesiątki nagrobków i ponad sto pochówków – wszystko to przetrwało w lesie, ukryte przed ludzkimi oczami aż do lat 70. XX wieku.
- największe kamienne kręgi w Europie
- unikalne cmentarzysko Gotów
- piękne leśne uroczysko
- drzewo czarownic z lokalnymi tradycjami
- interesujące stanowiska archeologiczne
Cmentarzysko Gotów ukryte w lesie
Miejscowa ludność przez lata nazywała to miejsce „cmentarzem żydowskim”, choć nigdy w okolicy nie było gminy żydowskiej. Ta ludowa nazwa okazała się tropem – w kwietniu 1974 roku archeolodzy odkryli tu zabytki sięgające pradziejów Pomorza. To, co znaleziono, przeszło najśmielsze oczekiwania.
Badania wykopaliskowe pod kierunkiem Ryszarda Wołągiewicza ujawniły pięć kręgów kamiennych, dwa kurhany, czternaście płaskich bruków kolistych, podwójny wieniec kolisty, dwa bruki trójkątne, dwanaście małych bruków płaskich i sześć stosów ciałopalnych nakrytych kamieniami. Odkryto także sto jeden pochówków – zarówno szkieletowych, jak i ciałopalnych. W 1979 roku teren o powierzchni około trzech hektarów objęto ochroną i utworzono rezerwat archeologiczny.
Konstrukcje kamienne pochodzą z okresu od schyłku I do końca II wieku naszej ej, czyli mniej więcej z lat 70-200. To oznacza, że przez około 150 lat – życie prawie pięciu pokoleń – Goci i Gepidzi przybywali tu, by grzebać zmarłych i odbywać wiece plemienne.
Kamienne kręgi w Grzybnicy to największe tego typu formacje w Europie. Podobne obiekty znaleziono jedynie w południowej Skandynawii i północnych Niemczech.
Co zobaczysz w rezerwacie
Rezerwat to uroczysko leśne z kilkoma polanami, na których stoją zrekonstruowane konstrukcje kamienne. Kręgi to ogrodzenia z pionowo ustawionych głazów – największe mają kilkanaście metrów średnicy. W ich sąsiedztwie znajdują się nagrobne bruki kamienne, czyli płaskie układy głazów oznaczające miejsca pochówków.
Spacer po rezerwacie prowadzi przez kolejne stanowiska archeologiczne. Zaczynasz od kręgów I i II, jeśli idziesz zielonym szlakiem pieszym, potem mijasz kolejne obiekty – kurhany, bruki, miejsca stosów ciałopalnych. Wszystko jest oznaczone tablicami informacyjnymi, które wyjaśniają funkcje poszczególnych konstrukcji.
Na terenie rezerwatu znajduje się też słynne „drzewo czarownic” – drzewo darów, przy którym odwiedzający zostawiają różne przedmioty. To współczesny zwyczaj nawiązujący do wierzeń w magiczną moc tego miejsca.
Miejsce mocy czy archeologiczne stanowisko?
Kamiennymi kręgami interesują się nie tylko archeolodzy i historycy, ale też astronomowie i bioenergoterapeuci. Ci ostatni uważają rezerwat za miejsce mocy o silnym promieniowaniu – według niektórych pozytywnym, według innych negatywnym.
Radiesteci twierdzą, że obszar ten emituje światło czerwone i może wywoływać u przebywających tu osób niepokój, a nawet strach. Promieniowanie podobno zakłóca działanie urządzeń elektromagnetycznych. Nie każdy jednak odczuwa te zjawiska – dla większości zwiedzających to po prostu fascynujące stanowisko archeologiczne w pięknym leśnym otoczeniu.
Nie do końca wiadomo, jakie były funkcje kamiennych kręgów. Hipotezy mówią o miejscach obrzędów religijnych, wiecach plemiennych, obserwatorium astronomicznym lub po prostu miejscach kultu zmarłych przodków.
Kult przodków i wiece plemienne
Najciekawsza teoria łączy funkcję grobową z polityczną. Kręgi kamienne miały być ogrodzonymi stojącymi głazami miejscami wieców plemiennych, a w ich sąsiedztwie grzebano zmarłych. Kult przodków stwarzał atmosferę miru wiecowego i skłaniał do pokojowego rozstrzygania sporów oraz ogłaszania wyroków.
Konstrukcje kamienne to różne formy nagrobków: płaskie kamienno-ziemne kurhany, stosy całopalne oraz kamienne trójkąty. Świadczą one o pamięci, jaką żywiono wobec pochowanych przodków. Goci i Gepidzi mieszkający na tych terenach utrzymywali kontakty z ludami zamieszkującymi południową Skandynawię, co widać w podobieństwie form nagrobnych.
Dla kogo jest ten rezerwat
Kamienne Kręgi to miejsce dla każdego, kto lubi historię, archeologię i tajemnicze klimaty. Rodziny z dziećmi znajdą tu okazję do lekcji historii w terenie – dzieci uwielbiają chodzić między wielkimi kamieniami i wyobrażać sobie życie sprzed dwóch tysięcy lat.
Miłośnicy pieszych wędrówek mogą połączyć wizytę w rezerwacie z dłuższym spacerem zielonym szlakiem turystycznym. Rowerzyści mają do dyspozycji zielony szlak rowerowy „Gotów”, który również prowadzi przez rezerwat. Teren znajduje się w strefie chronionego krajobrazu Doliny Radwi, więc otoczenie jest naprawdę malownicze.
Warto zarezerwować na zwiedzanie od godziny do dwóch – w zależności od tego, czy chcesz tylko przejść przez główne punkty, czy dokładnie przestudiować wszystkie tablice i konstrukcje. Teren jest płaski, ścieżki są utwardzone, więc spacer nie wymaga specjalnego przygotowania fizycznego.
Jak dojechać i ile kosztuje zwiedzanie
Rezerwat znajduje się w gminie Manowo, w pobliżu trasy krajowej nr 11 (Koszalin – Poznań – Bydgoszcz), na lewym brzegu rzeki Radew. Z Koszalina to około 20 kilometrów na południe.
Dojazd samochodem: Z drogi krajowej nr 11, między Mostowem a wsią Grzybnica (3,75 km od Mostowa lub 2 km od Grzybnicy), trzeba zjechać na leśną drogę oznakowaną drogowskazami „zabytek archeologiczny”. Droga ma około 2 km i jest utwardzona. Na miejscu znajduje się płatny leśny parking.
Ceny parkingu:
- Samochód osobowy: 6 PLN
- Bus: 8 PLN
- Motocykl: 2 PLN
- Autobus: 25 PLN
Wstęp na teren rezerwatu jest bezpłatny i można go zwiedzać przez cały rok, o każdej porze dnia.
Dojazd pieszo lub rowerem: Do rezerwatu prowadzą oznakowane szlaki turystyczne – zielony szlak pieszy oraz zielony szlak rowerowy „Gotów”. Idąc szlakiem pieszym, najpierw napotykasz kręgi I i II, od których rozpoczyna się zwiedzanie.
Rezerwat leży w strefie chronionego krajobrazu przeznaczonego do rekreacji i wypoczynku, więc można tu nie tylko zwiedzać zabytki, ale też odpocząć w ciszy lasu.
Warto zabrać ze sobą wodę i coś do przekąszenia – w lesie nie ma żadnych punktów gastronomicznych. Latem przyda się też repelent na komary. Jeśli planujesz dłuższą wycieczkę, można połączyć wizytę w Kamiennych Kręgach z innymi atrakcjami okolicy – niedaleko znajduje się stanowisko archeologiczne „Megality” w Borkowie, choć dojazd tam z Grzybnicy to około 46 kilometrów lokalnymi drogami.